ختنه یکی از شایعترین اقدامات جراحی در نوزادان پسر در ایران است و اغلب به دلایل مذهبی، فرهنگی یا بهداشتی انجام میشود. با وجود اینکه بسیاری از خانوادهها این عمل را ساده و کمخطر میدانند، واقعیت این است که ختنه نیز مانند هر مداخله جراحی دیگر نیازمند ارزیابی دقیق پیش از انجام است.
اهمیت معاینه نوزاد قبل از ختنه دقیقاً در همین نکته نهفته است: تشخیص بهموقع شرایطی که ممکن است انجام ختنه را خطرناک، نامناسب یا نیازمند تعویق کند. یک معاینه کامل میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کرده و حتی در برخی موارد مسیر درمانهای جراحی آینده را تغییر دهد.
چرا ارزیابی پزشکی قبل از ختنه حیاتی است؟
در نگاه اول ممکن است آلت تناسلی نوزاد طبیعی به نظر برسد، اما بسیاری از ناهنجاریهای مادرزادی ظریف تنها با معاینه دقیق توسط پزشک متخصص کودکان قابل تشخیص هستند. برخی از این ناهنجاریها ممکن است در آینده نیاز به جراحی ترمیمی داشته باشند و پوست ختنهگاه در آن جراحی نقش مهمی ایفا کند. اگر بدون بررسی دقیق، ختنه انجام شود، امکان اصلاح کامل مشکل کاهش مییابد.
از سوی دیگر، وضعیت عمومی نوزاد نیز باید ارزیابی شود. نوزادی که دچار زردی شدید، عفونت، کاهش وزن غیرطبیعی یا مشکلات تنفسی است، ممکن است کاندید مناسبی برای انجام فوری ختنه نباشد. در چنین شرایطی، اولویت با تثبیت وضعیت عمومی و درمان مشکل زمینهای است.
ارزیابی پزشکی پیش از ختنه همچنین فرصتی برای بررسی سابقه خانوادگی بیماریها، بهویژه اختلالات انعقادی، فراهم میکند. برخی از این بیماریها ممکن است تا پیش از اولین جراحی کوچک تشخیص داده نشوند. ختنه میتواند اولین موقعیتی باشد که یک اختلال انعقادی خود را با خونریزی غیرطبیعی نشان میدهد.
در نهایت، این ارزیابی فرصتی است برای آموزش والدین درباره روش انجام ختنه، مراقبتهای بعد از عمل و علائم هشدار. بسیاری از عوارض جدی به دلیل ناآگاهی خانوادهها از نشانههای خطر تشدید میشوند.
هیپوسپادیاس؛ مهمترین دلیل منع ختنه فوری
هیپوسپادیاس یکی از شایعترین ناهنجاریهای مادرزادی آلت تناسلی در پسران است که در آن سوراخ مجرای ادرار در محل طبیعی خود در نوک آلت قرار ندارد. این اختلال میتواند خفیف یا شدید باشد و گاهی با انحنای آلت همراه است. در برخی موارد، ظاهر خارجی ممکن است بسیار نزدیک به حالت طبیعی باشد و تنها معاینه دقیق محل خروج ادرار میتواند مشکل را مشخص کند.
در جراحی اصلاح هیپوسپادیاس، پوست ختنهگاه اغلب بهعنوان منبع بافت برای بازسازی مجرا استفاده میشود. اگر نوزاد پیش از تشخیص این مشکل ختنه شود، بافت مورد نیاز از بین میرود و جراحی ترمیمی پیچیدهتر میشود. به همین دلیل، یکی از مهمترین اهداف معاینه قبل از ختنه، رد کردن وجود هیپوسپادیاس است.
علاوه بر هیپوسپادیاس، برخی ناهنجاریهای دیگر مانند اپیسپادیاس یا انحنای شدید مادرزادی آلت نیز ممکن است وجود داشته باشند. در این موارد نیز ختنه فوری توصیه نمیشود و ابتدا باید برنامه درمانی مناسب طراحی شود.
تشخیص بهموقع این اختلالات نهتنها از عوارض جراحی جلوگیری میکند، بلکه امکان برنامهریزی دقیق برای اصلاح عملکرد ادراری و ظاهری را فراهم میآورد؛ موضوعی که در آینده کیفیت زندگی کودک را تحت تأثیر قرار میدهد.
بررسی اختلالات انعقادی؛ پیشگیری از خونریزی خطرناک
خونریزی یکی از مهمترین عوارض ختنه است. اگرچه در اکثر موارد این خونریزی خفیف و قابل کنترل است، اما در نوزادانی که دچار اختلالات انعقادی هستند، میتواند شدید و حتی تهدیدکننده حیات باشد. برخی اختلالات مانند هموفیلی ممکن است در بدو تولد هنوز تشخیص داده نشده باشند، بهویژه اگر سابقه خانوادگی مشخصی وجود نداشته باشد. معاینه پیش از ختنه باید شامل پرسش درباره سابقه خونریزیهای غیرطبیعی در خانواده، مرگهای ناشناخته نوزادی یا کبودیهای مکرر باشد.
در صورت وجود شک، انجام آزمایشهای انعقادی پیش از عمل ضروری است. این اقدام ساده میتواند از بروز خونریزی شدید پس از ختنه جلوگیری کند. در مواردی که اختلال انعقادی تشخیص داده میشود، ختنه باید در شرایط بیمارستانی و با تمهیدات ویژه انجام شود. بیتوجهی به این مرحله ممکن است منجر به مراجعه اورژانسی با خونریزی کنترلنشده شود؛ وضعیتی که هم برای کودک و هم برای خانواده بسیار پرتنش و خطرناک خواهد بود.
انتخاب زمان مناسب برای ختنه
اگرچه ختنه در دوره نوزادی به دلیل ترمیم سریعتر بافت و واکنش درد کمتر ترجیح داده میشود، اما انتخاب زمان مناسب باید بر اساس وضعیت سلامت عمومی نوزاد انجام گیرد. نوزادی که نارس متولد شده، وزن پایین دارد یا دچار بیماری زمینهای است، ممکن است نیاز به تعویق ختنه داشته باشد.
زردی شدید نوزادی نیز از مواردی است که باید پیش از انجام ختنه کنترل شود. در برخی موارد، استرس جراحی میتواند وضعیت عمومی نوزاد را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، ارزیابی دقیق توسط پزشک کمک میکند بهترین زمان با کمترین خطر انتخاب شود.
همچنین شرایط محیطی و امکانات انجام ختنه اهمیت دارد. ختنه باید در محیط استریل و با ابزار مناسب انجام شود. توصیه میشود این کار تحت نظر پزشک و در مراکز معتبر صورت گیرد. تعیین زمان مناسب، بخشی از فرآیند ایمنسازی عمل است و تصمیمگیری عجولانه میتواند احتمال عوارض را افزایش دهد.
عوارض احتمالی ختنه بدون معاینه تخصصی
انجام ختنه بدون بررسی دقیق میتواند منجر به عوارض متعددی شود. خونریزی شدید، عفونت محل جراحی، چسبندگیهای پوستی و حتی آسیب به سر آلت از جمله مشکلاتی هستند که در صورت نبود ارزیابی صحیح ممکن است رخ دهند. در برخی موارد، برداشتن بیش از حد پوست یا برعکس، باقی ماندن پوست اضافی، نیاز به جراحی ترمیمی در آینده ایجاد میکند. این موارد نهتنها هزینه و استرس خانواده را افزایش میدهد، بلکه ممکن است از نظر ظاهری و عملکردی برای کودک مشکلساز شود.
تنگی مجرای ادراری یکی دیگر از عوارضی است که میتواند پس از ختنه نامناسب ایجاد شود. این مشکل ممکن است با دشواری در ادرار کردن یا عفونتهای مکرر ادراری خود را نشان دهد. بخش مهمی از این عوارض با یک معاینه ساده و برنامهریزی دقیق پیش از ختنه قابل پیشگیری است.
از این بخش بخوانید: روش های پیشگیری از مسمومیت کودکان
نقش پزشک متخصص کودکان در ایمنی ختنه
پزشک متخصص کودکان با آگاهی از رشد طبیعی نوزاد و شناخت ناهنجاریهای مادرزادی میتواند بهترین تصمیم را درباره مناسب بودن ختنه اتخاذ کند. این ارزیابی تنها محدود به بررسی ظاهری نیست، بلکه شامل بررسی کامل وضعیت عمومی و سابقه پزشکی نیز میشود. همچنین پزشک میتواند والدین را درباره روشهای مختلف ختنه، مزایا و معایب هر روش و مراقبتهای پس از عمل راهنمایی کند. این آموزش نقش مهمی در کاهش اضطراب خانواده دارد.
در صورت وجود هرگونه شک به ناهنجاری، ارجاع به فوق تخصص جراحی کودکان انجام میشود تا تصمیمگیری دقیقتری صورت گیرد. این همکاری بین تخصصها احتمال خطا را به حداقل میرساند. در نهایت، معاینه پیش از ختنه تنها یک مرحله اداری یا تشریفاتی نیست، بلکه بخش اساسی از مراقبت ایمن و علمی از نوزاد محسوب میشود.
