در محیط اتاق عمل، کنترل عفونت تنها محدود به استریلیزاسیون ابزارها و آمادهسازی پوست بیمار نیست. یکی از عناصر کلیدی در حفظ میدان استریل و جلوگیری از انتقال میکروارگانیسمها، استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی است. در این میان، گان جراحی بهعنوان یکی از اصلیترین موانع حفاظتی بین تیم جراحی و بیمار شناخته میشود.
اما آنچه کیفیت و کارایی گان جراحی را تعیین میکند، تنها ظاهر یا جنس سطحی آن نیست، بلکه لایهبندی (Layering System) و ساختار مهندسیشده آن است. در این مقاله به بررسی اهمیت لایهبندی گان جراحی، نقش آن در پیشگیری از عفونت، استانداردهای بینالمللی و تأثیر آن بر ایمنی بیمار و کادر درمان میپردازیم.
گان جراحی چیست و چه وظیفهای دارد؟
گان جراحی یک پوشش استریل است که توسط جراح و تیم استریل پوشیده میشود تا:
- از انتقال میکروارگانیسمها از بدن پرسنل به بیمار جلوگیری کند
- از تماس خون، ترشحات و مایعات بدن بیمار با پوست و لباس کادر درمان پیشگیری کند
- میدان استریل جراحی را حفظ نماید
با توجه به اینکه در طول عمل جراحی، تماس با خون و مایعات بدن اجتنابناپذیر است، گان باید بهگونهای طراحی شود که نقش یک سد محافظتی مؤثر را ایفا کند.
مفهوم لایهبندی در گان جراحی
لایهبندی گان جراحی به ساختار چندلایه آن اشاره دارد که هر لایه عملکرد مشخصی دارد. برخلاف گانهای ساده یا تکلایه، گانهای مدرن از ترکیب چندین لایه با ویژگیهای متفاوت تشکیل شدهاند تا تعادل بین مقاومت در برابر نفوذ مایعات، تنفسپذیری و راحتی کاربر برقرار شود.
این لایهها معمولاً شامل موارد زیر هستند:
- لایه بیرونی مقاوم در برابر مایعات
- لایه میانی محافظ (Barrier Layer)
- لایه داخلی نرم و جاذب
چرا لایهبندی گان جراحی اهمیت دارد؟
جلوگیری از نفوذ مایعات و میکروارگانیسمها
در جراحیها، پاشش خون و مایعات بدن میتواند حاوی عوامل بیماریزا باشد. اگر گان ساختار چندلایه نداشته باشد، احتمال نفوذ این مایعات به لایههای زیرین افزایش مییابد.
لایه میانی در گانهای استاندارد معمولاً بهصورت یک لایه میکروپور یا لمینیت شده طراحی میشود که:
- از عبور مایعات جلوگیری میکند
- اجازه عبور بخار و هوا را میدهد
- مانع تعریق بیش از حد میشود
این ویژگیها بهطور همزمان از انتقال عفونت جلوگیری کرده و راحتی جراح را حفظ میکنند.
افزایش ایمنی در جراحیهای پرریسک
در جراحیهایی مانند:
- اعمال ارتوپدی
- جراحیهای عروق
- اعمال تروماتیک
- سزارین و جراحیهای اورژانسی
میزان تماس با خون و ترشحات بالاست. در این موارد، گانهای چندلایه با سطح محافظتی بالاتر توصیه میشوند.
لایهبندی صحیح باعث میشود حتی در صورت اشباع لایه بیرونی، سد میانی همچنان از نفوذ جلوگیری کند.
حفظ تعادل بین محافظت و راحتی
یکی از چالشهای طراحی گان جراحی، ایجاد تعادل میان مقاومت بالا و راحتی حرکتی است. اگر گان بیش از حد ضخیم و غیرقابل تنفس باشد:
- تعریق افزایش مییابد
- خستگی جراح بیشتر میشود
- تمرکز کاهش مییابد
ساختار چندلایه مهندسیشده این امکان را فراهم میکند که:
- لایه بیرونی محافظ باشد
- لایه داخلی نرم و جاذب تعریق باشد
- در عین حال انعطافپذیری حفظ شود
کاهش خطر انتقال عفونت متقاطع
لایهبندی مناسب نهتنها از انتقال عفونت از کادر درمان به بیمار جلوگیری میکند، بلکه از تماس عوامل بیماریزا از بیمار به تیم جراحی نیز ممانعت میکند. این موضوع در بیماریهای ویروسی، عفونتهای خونی و شرایط اپیدمیک اهمیت ویژهای دارد.
استانداردهای بینالمللی مرتبط با گان جراحی
سطح محافظتی گانهای جراحی معمولاً بر اساس استانداردهای بینالمللی ارزیابی میشود. یکی از شناختهشدهترین این استانداردها، طبقهبندی حفاظتی بر اساس میزان مقاومت در برابر نفوذ مایعات است که در چهار سطح تعریف میشود.
گانهای با سطح حفاظتی بالاتر معمولاً دارای لایههای تقویتشده در نواحی بحرانی مانند:
- قسمت جلویی تنه
- آستینها
- ساعد
هستند، زیرا این نواحی بیشترین تماس با مایعات را دارند.
ساختار متداول گانهای چندلایه
در بسیاری از گانهای مدرن از ترکیب لایههای زیر استفاده میشود:
ساختار SMS (Spunbond–Meltblown–Spunbond)
این ساختار شامل:
- دو لایه اسپانباند در بیرون برای استحکام
- یک لایه ملتبلون در وسط برای فیلتراسیون میکروبی
است. لایه ملتبلون بهدلیل الیاف بسیار ریز، نقش اصلی در جلوگیری از عبور میکروارگانیسمها دارد.
گانهای لمینیت شده
در جراحیهای با ریسک بالا، از گانهایی استفاده میشود که دارای لایه فیلم پلیمری ضدآب در بخشهای حساس هستند. این فیلم مانع عبور کامل مایعات میشود.
اهمیت لایهبندی در کاهش عفونتهای محل جراحی
اگرچه گان جراحی مستقیماً روی بیمار قرار نمیگیرد، اما نقش غیرمستقیم آن در کاهش عفونتهای محل جراحی بسیار مهم است. هرگونه نفوذ مایعات آلوده به لباس جراح میتواند:
- میدان استریل را مختل کند
- منبع انتقال میکروبی شود
- احتمال آلودگی ابزار یا دستکش را افزایش دهد
بنابراین، لایهبندی استاندارد گان یکی از ارکان زنجیره کنترل عفونت محسوب میشود.
از این بخش بخوانید: استانداردهای تجهیزات حوزه کنترل عفونت
ملاحظات انتخاب گان جراحی بر اساس نوع عمل
انتخاب گان باید بر اساس عوامل زیر انجام شود:
- مدت زمان جراحی
- میزان پیشبینیشده تماس با مایعات
- وضعیت عفونی بیمار
- نوع عمل (الکتیو یا اورژانسی)
در جراحیهای کوتاه و کمریسک ممکن است گانهای با سطح محافظتی پایینتر کفایت کنند، اما در جراحیهای طولانی یا پرخطر، استفاده از گانهای چندلایه با تقویت ناحیه بحرانی ضروری است.
تحلیل مدیریتی و اقتصادی
استفاده از گانهای چندلایه باکیفیت ممکن است هزینه اولیه بیشتری داشته باشد، اما در صورت بروز عفونت یا آلودگی متقاطع، هزینههای ناشی از درمان، بستری مجدد و مسئولیتهای قانونی بهمراتب بیشتر خواهد بود. از این رو، سرمایهگذاری در تجهیزات حفاظتی استاندارد از منظر اقتصادی نیز توجیهپذیر است.
جمعبندی
لایهبندی گان جراحی صرفاً یک ویژگی ظاهری یا صنعتی نیست، بلکه یک عنصر کلیدی در حفظ ایمنی بیمار و کادر درمان محسوب میشود. ساختار چندلایه گان باعث میشود:
- نفوذ مایعات و میکروارگانیسمها به حداقل برسد
- میدان استریل جراحی حفظ شود
- خطر انتقال عفونت متقاطع کاهش یابد
- تعادل بین محافظت و راحتی برقرار شود
در نظامهای درمانی پیشرفته، توجه به جزئیاتی مانند لایهبندی گان جراحی بخشی از راهبرد جامع کنترل عفونت و ارتقای کیفیت خدمات جراحی است. انتخاب صحیح و آگاهانه این تجهیزات میتواند تأثیر مستقیمی بر نتایج بالینی و ایمنی محیط اتاق عمل داشته باشد.
