شکستگی مهره در سالمندان یکی از دردناکترین و ناتوانکنندهترین عارضههای دوران کهنسالی است که اغلب به دنبال یک زمین خوردن ساده، بلند کردن جسمی نهچندان سنگین یا حتی سرفهای شدید رخ میدهد. این اتفاق ناگهانی نه تنها زندگی مستقل فرد سالمند را در یک لحظه متوقف میکند، بلکه با تحمیل درد شدید در ناحیه کمر و پشت، توانایی نشستن، ایستادن و برداشتن حتی چند قدم کوتاه را از او سلب مینماید. ترس از زمینگیر شدن دائمی و نگرانی خانوادهها از خطرات بالای جراحیهای باز در سنین بالا، شرایط روانی و جسمی بسیار پیچیدهای را برای بیمار و اطرافیان ایجاد میکند.
بسیاری از خانوادهها تصور میکنند شکستگی مهره در سالمندان سرنوشتی جز استراحت مطلق طولانیمدت، مصرف مسکنهای قوی با عوارض گوارشی فراوان یا انجام جراحیهای سنگین ستون فقرات با بیهوشیهای پرخطر ندارد. با این حال، پیشرفتهای شگرف در حوزه پزشکی کمتهاجمی این معادله نگرانکننده را به طور کامل تغییر داده است. امروزه روش تزریق سیمان استخوانی به عنوان یک معجزه درمانی نوین شناخته میشود که میتواند بدون نیاز به تیغ جراحی، بیهوشی عمومی یا بستری طولانی، استحکام ستون فقرات را بازگردانده و بیمار را در همان روز عمل به زندگی عادی بازگرداند. دکتر آریاسب دارایی فوق تخصص جراحی ستون فقرات در این مقاله طب بوک به بررسی درمان شکستگی ستون فقرات با روش تزریق سیمان میپردازند.
علل و خطرات شکستگی مهره در سالمندان و محدودیتهای جراحی باز
پوکی استخوان یا استئوپروز دلیل اصلی و ریشهای بروز شکستگی مهره در سالمندان به شمار میرود که در اثر آن بافت داخلی مهرهها تراکم و استحکام خود را از دست داده و اسفنجی و شکننده میشوند. با کاهش تراکم استخوان، مهرههای کمری و پشتی دیگر توان تحمل وزن طبیعی بالاتنه را ندارند و تحت فشارهای بسیار جزیی دچار فروریختگی، ترکخوردگی یا فشردگی میشوند. این پدیده باعث ایجاد درد تیرکشنده و تغییر شکل ستون فقرات به سمت قوز پشتی میگردد که با گذشت زمان حجم قفسه سینه را نیز کاهش میدهد.
انجام عمل جراحی باز سنتی برای درمان شکستگی مهره در سالمندان همواره با چالشها و خطرات بسیار بالایی همراه است؛ زیرا اغلب این افراد از بیماریهای زمینهای مانند نارسایی قلبی، دیابت، فشار خون بالا و مشکلات تنفسی رنج میبرند. بیهوشی عمومی طولانیمدت، ریسک خونریزی، احتمال عفونت زخمهای بزرگ و ضعف استخوانها در نگهداشتن پیچ و پلاکهای فلزی جراحی، مانع از انتخاب روشهای جراحی تهاجمی باز برای این گروه سنی حساس میشود.
علاوه بر خطرات جراحی، استراحت مطلق و بیتحرکی ناشی از شکستگی مهره در سالمندان خود سرآغاز زنجیرهای از مشکلات مهلک دیگر است. خوابیدن مداوم در بستر به سرعت باعث تحلیل رفتن عضلات، ایجاد زخم بستر، تشکیل لختههای خونی در عروق پا (آمبولی) و ابتلا به عفونتهای ریوی و ادراری میشود. به همین علت، جامعه پزشکی بر این باور است که بازگرداندن سریع توان حرکتی به فرد کهنسال، حیاتیترین عامل در نجات جان او و پیشگیری از عوارض مرگبار بیتحرکی به شمار میرود.
تزریق سیمان به ستون فقرات یا ورتبروپلاستی و کایفوپلاستی چیست؟
روش نوین تزریق سیمان استخوانی که با نامهای علمی ورتبروپلاستی و کایفوپلاستی شناخته میشود، یک تکنیک فوقتخصصی و کمتهاجمی برای ترمیم شکستگی مهره در سالمندان است. در این روش، پزشک فوق تخصص با استفاده از سوزنهای مخصوص و باریک و بدون ایجاد هیچگونه برش جراحی، سیمان ارتوپدی ویژهای به نام پلیمتیل متاکریلات (PMMA) را مستقیماً به داخل مهره آسیبدیده هدایت میکند. این سیمان مایع غلیظ پس از گذشت حدود پانزده دقیقه در داخل استخوان سفت و محکم شده و تودهای پایدار ایجاد مینماید.
در تکنیک پیشرفتهتر که کایفوپلاستی نامیده میشود، ابتدا یک بالون پزشکی بسیار ریز از طریق سوزن به درون مهره فروریخته وارد شده و به آرامی باد میشود. این کار باعث باز شدن ارتفاع مهره له شده و اصلاح انحراف ستون فقرات میگردد و سپس فضای خالی ایجاد شده با سیمان استخوانی پر میشود تا استحکام مهره تثبیت گردد. این فرآیند مکانیکی از فشرده شدن بیشتر مهره جلوگیری کرده و تعادل بیومکانیکی ستون فقرات را حفظ میکند.
مزیت بنیادین این روشها در عدم نیاز به بیهوشی عمومی است؛ بیمار تنها تحت بیحسی موضعی و آرامبخشی خفیف قرار میگیرد تا هیچ دردی را احساس نکند. همین رویکرد غیرتهاجمی باعث میشود که خطر نوسانات قلبی و افت اکسیژن خون در حین عمل به حداقل ممکن برسد و روند درمان شکستگی مهره در سالمندان با بالاترین ضریب امنیت برای افراد با سن بالا انجام پذیرد.
مزایای نجاتبخش تزریق سیمان در شکستگی مهره در سالمندان
تسکین فوری و شگفتانگیز درد شدید: سیمان استخوانی با مهار میکروحَرکات قطعات استخوانی شکسته و خنثیسازی پایانههای عصبی دردناک در داخل مهره، درد ناتوانکننده بیمار را در عرض چند ساعت پس از تزریق به شکل چشمگیری متوقف میکند.
راه رفتن سریع و ترخیص در همان روز: بیمار نیازی به استراحت طولانی ندارد و معمولاً دو تا سه ساعت پس از انجام تزریق سیمان قادر است بدون درد شدید از تخت برخاسته، بایستد و همان روز بدون بستری شبانه به منزل بازگردد.
پیشگیری از بدشکلی و انحراف ستون مهرهها: تزریق بهموقع سیمان مانع از لهیدگی بیشتر مهره و فرونشست ساختار اسکلتی میشود و از ایجاد قوز شدید پشتی و تغییر قامت فرد در دوران کهنسالی ممانعت به عمل میآورد.
عدم نیاز به برش پوستی و بخیه: کل مراحل درمان شکستگی مهره در سالمندان از طریق یک سوراخ پوستی میلیمتری انجام میشود که خطر عفونت، اسکار جراحی و دوره نقاهت طولانی زخمهای باز را به صفر میرساند.
از این بخش بخوانید: اسکولیوز چیست و چگونه درمان میشود؟
مراحل انجام عمل و مراقبتهای پس از تزریق سیمان استخوانی
فرآیند انجام این عمل در اتاق عمل مجهز و تحت نظارت دستگاه تصویربرداری زنده با اشعه ایکس (فلوروسکوپی) انجام میشود تا موقعیت سوزن و جریان سیمان به صورت میلیمتری کنترل گردد. پس از بیحس کردن دقیق پوست و بافتهای عمقی پشت، پزشک مسیر ورود به مهره آسیبدیده را مشخص کرده و سیمان با ویسکوزیته مناسب را با دقت تزریق میکند. کنترل پیوسته تصویربرداری مانع از نشت سیمان به فضاهای اطراف و کانال نخاعی میشود و حداکثر ایمنی را برای بیمار فراهم میآورد.
پس از پایان فرآیند تزریق برای شکستگی مهره در سالمندان، تنها یک چسب پانسمان ساده روی نقطه ورود سوزن قرار داده میشود و نیازی به هیچگونه بخیه وجود ندارد. بیمار به بخش ریکاوری منتقل شده و پس از حدود دو ساعت استراحت، با کمک کادر درمان یا همراهان خود شروع به راه رفتن میکند. احساس سبکی، کاهش ناگهانی درد و توانایی حرکت دوباره از نخستین تغییراتی است که بیمار با شگفتی آنها را در همان ساعات اولیه تجربه مینماید.
مراقبتهای بعد از عمل شامل استفاده کوتاهمدت از بریس یا کمربندهای طبی مخصوص برای چند هفته به منظور حمایت بیشتر از ستون فقرات و مصرف منظم داروهای ضدپوکی استخوان است. بیماران باید توجه داشته باشند که تزریق سیمان، مهره شکسته را درمان میکند اما بیماری زمینهای پوکی استخوان همچنان نیازمند درمان دارویی، دریافت ویتامین دی و کلسیم کافی و تغذیه سالم است تا از بروز شکستگی در سایر مهرههای ستون فقرات پیشگیری گردد.
سخن پایانی
شکستگی مهره در سالمندان دیگر به معنای پایان استقلال حرکتی، خانهنشینی اجباری و پذیرش درد طاقتفرسا نیست. دانش نوین پزشکی با ابداع روشهای غیرتهاجمی مانند تزریق سیمان استخوانی، افق تازهای را برای درمان ایمن و بدون عارضه کهنسالان فراهم کرده است. آگاهی از این روش و اقدام در هفتههای اولیه پس از وقوع آسیب، اهمیت حیاتی در کسب بهترین نتیجه درمانی دارد؛ زیرا هرچه مهره سریعتر و پیش از سفت شدن در وضعیت غلط ترمیم شود، تسکین درد و اصلاح ساختار آن بسیار کاملتر خواهد بود.
نادیده گرفتن علائم و تاخیر در درمان قطعی شکستگی مهره در سالمندان میتواند کیفیت زندگی کل خانواده را تحت تاثیر قرار داده و هزینههای روحی و مالی فراوانی به همراه داشته باشد. با مراجعه زودهنگام به پزشکان متخصص ستون فقرات و بهرهگیری از تکنیک معجزهآسای تزریق سیمان، میتوان لبخند، نشاط و توانایی راه رفتن مستقل را دوباره به پدربزرگها و مادربزرگها هدیه داد و آنها را از پیامدهای خطرناک بستری و زمینگیری دور نگه داشت.
