فیزیوتراپی ورزشی؛ بازگشت سریع تر به میادین پس از آسیب دیدگی

فیزیوتراپی ورزشی نقش مهمی در روند بهبودی ورزشکاران پس از آسیب دیدگی و بازگشت ایمن آن ها به فعالیت های ورزشی دارد. آسیب های عضلانی، به ویژه کشیدگی و پارگی عضلات، از مشکلات شایع در ورزشکاران هستند و می توانند در اثر حرکات انفجاری، شتاب گیری، تغییر ناگهانی جهت، پرش یا کشیده شدن بیش از حد عضله ایجاد شوند. عضلات همسترینگ، ساق پا و چهارسر ران از جمله نواحی هستند که در بسیاری از فعالیت های ورزشی در معرض این آسیب ها قرار دارند.

هدف از این توان بخشی پس از آسیب تنها کاهش درد و بازگشت سریع به تمرین نیست، بلکه باید قدرت عضلانی، دامنه حرکتی، انعطاف پذیری، کنترل عصبی عضلانی و توانایی تحمل فشار های ورزشی نیز به تدریج بازیابی شود. بازگشت شتاب زده به ورزش، در شرایطی که ظرفیت بافت آسیب دیده هنوز به اندازه کافی بازیابی نشده است، می تواند احتمال آسیب مجدد را افزایش دهد. از سوی دیگر، استراحت و بی تحرکی طولانی مدت نیز ممکن است موجب ضعف عضلانی و کاهش آمادگی جسمانی شود.

دکتر محمد حسین سپهریان متخصص طب فیزیکی و توانبخشی در این مقاله طب بوک به بررسی این موضوع می‌پردازند.

مراحل توان بخشی در فیزیوتراپی ورزشی

توان بخشی آسیب های عضلانی باید به صورت تدریجی و متناسب با پاسخ بدن انجام شود. اگرچه برنامه دقیق برای هر فرد متفاوت است، اما روند کلی می تواند شامل مراحل زیر باشد:

کنترل علائم و حفظ حرکت در فیزیوتراپی ورزشی

در مرحله ابتدایی، فیزیوتراپی ورزشی بر کنترل درد و تورم، جلوگیری از تشدید آسیب و حفظ حرکت مناسب عضو آسیب دیده تمرکز دارد. استراحت مطلق طولانی مدت معمولاً هدف توان بخشی نیست و میزان فعالیت باید متناسب با شدت آسیب و ظرفیت بافت تنظیم شود.

انجام حرکات ملایم و کنترل شده، در صورت مناسب بودن برای نوع آسیب، به حفظ دامنه حرکتی مفاصل و کاهش افت آمادگی عضلات کمک می کند. هدف این است که بافت آسیب دیده فرصت ترمیم داشته باشد، بدون اینکه بی حرکتی طولانی یا فشار بیش از حد روند بهبودی را مختل کند.

شروع تدریجی تمرینات قدرتی

پس از کاهش درد و کنترل علائم اولیه، فیزیوتراپی ورزشی به بازیابی قدرت عضلات کمک می کند تا فرد بتواند به تدریج فعالیت های بیشتری انجام دهد. در ابتدا ممکن است از انقباضات عضلانی ساده و کنترل شده استفاده شود و با پیشرفت وضعیت فرد، تمرینات مقاومتی پویا و دشوار تر به برنامه اضافه شوند.

افزایش تدریجی بار تمرینی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عضله باید به مرور توانایی تحمل نیرو های بیشتر را به دست آورد. افزایش زود هنگام فشار ممکن است علائم را تشدید کند، در حالی که پیشرفت متناسب با وضعیت فرد، زمینه را برای بازگشت ایمن تر به فعالیت های روزمره و ورزشی فراهم می کند.

تمرینات مقاومتی و انقباضات برون گرا

یکی از بخش های مهم فیزیوتراپی ورزشی در برخی آسیب های کشیدگی عضلانی، استفاده تدریجی از تمرینات مقاومتی و انقباضات برون گرا است. در این تمرینات، عضله در حالی که تحت تنش قرار دارد، افزایش طول پیدا می کند. این تمرینات می توانند به افزایش ظرفیت تولید نیرو و سازگاری عضله با فشار های ورزشی کمک کنند.

با این حال، زمان شروع، شدت و میزان پیشرفت آن ها باید بر اساس نوع و شدت آسیب، مرحله ترمیم و وضعیت عملکردی فرد تعیین شود. انجام زود هنگام تمرینات سنگین بدون ارزیابی مناسب می تواند خطر تشدید آسیب را افزایش دهد.

از این بخش بخوانید: گزگز و بی حسی دست و پا؛ از تشخیص تا درمان بدون جراحی

تقویت عضلات مرکزی بدن در فیزیوتراپی ورزشی

عضلات مرکزی بدن، شامل عضلات شکم، پشت و ناحیه لگن، به حفظ تعادل و کنترل حرکات بدن کمک می کنند. ضعف یا کنترل نامناسب این ناحیه ممکن است اجرای برخی حرکات ورزشی را دشوار کند؛ به همین دلیل، تقویت عضلات مرکزی می تواند در برنامه فیزیوتراپی ورزشی برای برخی ورزشکاران جایگاه داشته باشد.

هدف این تمرینات صرفاً تقویت عضلات شکم نیست؛ بلکه فرد باید بتواند هنگام دویدن، فرودآمدن پس از پرش یا تغییر جهت، تنه و لگن خود را به خوبی کنترل کند. بهبود این هماهنگی به اجرای کارآمد تر حرکات ورزشی و آماده سازی فرد برای بازگشت تدریجی به فعالیت کمک می کند.

چرا بازگشت سریع به ورزش همیشه به معنای بازگشت ایمن نیست؟

ممکن است درد ورزشکار در مدت نسبتاً کوتاهی کاهش پیدا کند، اما کاهش درد به تنهایی نشان دهنده ترمیم کامل بافت و آمادگی برای فعالیت شدید نیست. به همین دلیل، هدف اصلی فیزیوتراپی ورزشی نباید صرفاً «سریع ترین بازگشت ممکن» باشد، بلکه باید «سریع ترین بازگشت ایمن و پایدار» باشد.

فیزیوتراپی ورزشی و پیشگیری از آسیب مجدد

یکی از چالش های مهم پس از آسیب کشیدگی عضلانی، احتمال بروز آسیب مجدد است. فیزیوتراپی ورزشی با طراحی یک برنامه توان بخشی هدفمند می تواند به کاهش این خطر و آماده سازی تدریجی عضله برای تحمل فشار های ورزشی کمک کند.

آسیب مجدد در بسیاری از موارد در دوره اولیه پس از بازگشت به فعالیت ورزشی رخ می دهد؛ دوره ای که ممکن است ورزشکار از نظر علائم بالینی احساس بهبودی داشته باشد، اما ظرفیت عملکردی و تحمل بار بافت هنوز به سطح مطلوب نرسیده باشد. تمرینات قدرتی، تمرینات کنترل عصبی عضلانی، تمرینات عملکردی و بازگشت تدریجی به فشار های ورزشی از اجزای مهم این فرایند هستند.

فیزیوتراپی ورزشی و بهبود عملکرد عضلات پس از آسیب

در برخی افراد، تغییراتی مانند کاهش حجم عضله، تغییر در معماری دسته های عضلانی و تغییر در ساختار بافت همبند (Connective Tissue) ممکن است برای مدت طولانی باقی بمانند. همچنین در برخی آسیب ها، طول دسته های عضلانی یا فاسیکل ها در سمت آسیب دیده با سمت سالم تفاوت پیدا می کند.

تغییرات ایجاد شده در آپونوروز و محل اتصال عضله و تاندون نیز ممکن است پس از پایان دوره اولیه توان بخشی همچنان قابل مشاهده باشند. به همین دلیل، فیزیوتراپی ورزشی باید علاوه بر کنترل درد و بازیابی حرکت، بر تقویت تدریجی عضلات، بهبود عملکرد و افزایش توانایی بافت آسیب دیده برای تحمل فشار های ورزشی تمرکز داشته باشد.

معیار های مهم فیزیوتراپی ورزشی برای بازگشت ایمن به میادین

بازگشت به ورزش نباید تنها بر اساس تعداد روز های سپری شده از آسیب تعیین شود. معیار های زیر می توانند در تصمیم گیری برای بازگشت به فعالیت ورزشی مورد توجه قرار گیرند:

• کاهش درد هنگام انجام فعالیت های ورزشی و حرکات اختصاصی رشته ورزشی.

• بازیابی قدرت عضله آسیب دیده و نزدیک شدن قدرت آن به سمت اندام سالم.

• دستیابی به دامنه حرکتی مناسب و کافی برای انجام فعالیت های ورزشی.

• آمادگی عملکردی کافی برای بازگشت تدریجی به تمرینات و مسابقات ورزشی.

• تحمل تدریجی بار تمرینی و توانایی انجام تمرینات ورزشی بدون تشدید علائم پس از فعالیت.

جمع بندی

فیزیوتراپی ورزشی یکی از ارکان مهم بازتوانی آسیب های عضلانی و بازگشت ایمن ورزشکار به فعالیت است. هدف این روش ضرفاً کاهش درد یا کوتاه کردن دوره دوری از ورزش نیست، بلکه باید قدرت، عملکرد و ظرفیت آرایش دسته‌های عضلانی تحمل بافت آسیب دیده را به تدریج بازیابی کند.

تمرینات مقاومتی، تمرینات برون گرا، تقویت عضلات مرکزی و تمرینات  عملکردی می توانند بر اساس شرایط فرد در برنامه توان بخشی قرار گیرند. بازگشت موفق به ورزش زمانی اتفاق می افتد که ورزشکار علاوه بر احساس بهبودی، از نظر عملکردی نیز برای تحمل فشار های ورزشی آماده باشد. بنابراین، یک برنامه توان بخشی فردی و مرحله ای و ادامه تمرینات پیشگیرانه پس از بازگشت، نقش مهمی در کاهش احتمال آسیب مجدد و حفظ عملکرد ورزشی دارد.