گاهی یک بیماری ویروسی بهجای علائم معمول تنفسی، بیشتر با تهوع، استفراغ، اسهال، دلدرد و بیاشتهایی خودش را نشان میدهد. به همین دلیل بعضی افراد به این حالت «کرونای گوارشی» میگویند.
اما آیا واقعاً چیزی به نام کرونای گوارشی وجود دارد؟ آیا کرونا میتواند دستگاه گوارش را درگیر کند؟ و چرا بعضی عفونتهای ویروسی میتوانند در مدت کوتاهی باعث شوند بدن از بالا و پایین محتویات دستگاه گوارش را دفع کند؟
در این مقاله از Tebbook به این پرسشها پاسخ میدهیم.
کرونای گوارشی چیست؟
«کرونای گوارشی» یک اصطلاح پزشکی رسمی برای یک بیماری مستقل نیست. این عبارت معمولاً زمانی استفاده میشود که فرد مبتلا به کووید-۱۹، بهجای غالب بودن علائم تنفسی، علائم گوارشی قابلتوجهی داشته باشد.
ویروس SARS-CoV-2 علاوه بر دستگاه تنفسی میتواند دستگاه گوارش را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در برخی افراد، علائمی مانند:
اسهال
تهوع
استفراغ
دلدرد یا ناراحتی شکمی
کاهش اشتها
گاهی تغییر حس چشایی و بویایی
ممکن است همراه بیماری دیده شود.
با این حال، اسهال و استفراغ بهتنهایی به معنی ابتلا به کرونا نیستند. ویروسهای گوارشی، مسمومیت غذایی، بعضی داروها، عفونتهای باکتریایی و عوامل مختلف دیگری نیز میتوانند همین علائم را ایجاد کنند.
چرا کرونا میتواند باعث اسهال و استفراغ شود؟
دستگاه گوارش فقط یک لوله برای عبور غذا نیست؛ یک سیستم عصبی و ایمنی بسیار فعال دارد که بهسرعت به عوامل تحریککننده واکنش نشان میدهد.
در روده سلولهایی وجود دارند که مواد شیمیایی مختلفی از جمله سروتونین (5-HT) آزاد میکنند. تحریک این مسیرها میتواند پیامهایی را از طریق سیستم عصبی روده و عصب واگ به مراکز عصبی مرتبط با تهوع و استفراغ منتقل کند.
از طرف دیگر، عفونت و التهاب میتواند عملکرد طبیعی روده را تغییر دهد و باعث شود:
حرکات روده افزایش پیدا کند؛
آب و الکترولیت بیشتری وارد روده شود؛
زمان عبور محتویات روده کاهش پیدا کند؛
مدفوع آبکیتر شود؛
احساس تهوع و در بعضی افراد استفراغ ایجاد شود.
بنابراین چیزی که فرد به شکل «تخلیه ناگهانی دستگاه گوارش» تجربه میکند، میتواند حاصل ترکیب افزایش حرکات گوارشی، ترشح مایعات و فعال شدن مسیرهای عصبی تهوع و استفراغ باشد.
چرا گاهی اسهال و استفراغ خیلی ناگهانی شروع میشوند؟
یکی از ویژگیهای قابلتوجه بعضی عفونتهای گوارشی، شروع نسبتاً سریع علائم است.
ممکن است فرد در مدت کوتاهی از حالت طبیعی به تهوع شدید، استفراغ، دلپیچه و اسهال برسد. این اتفاق لزوماً به این معنا نیست که تمام دستگاه گوارش در چند ساعت کاملاً خالی شده است.
روده در شرایط عادی نیز دائماً در حال حرکت است. وقتی سیستم عصبی روده و سلولهای گوارشی بهشدت تحریک شوند، سرعت حرکات و میزان ترشح مایعات میتواند افزایش پیدا کند. در نتیجه حجم زیادی از مایعات و محتویات روده در مدت کوتاهی دفع میشود و فرد احساس میکند بدنش ناگهان وارد حالت «تخلیه اضطراری» شده است.
به زبان ساده، میتوان این واکنش را تا حدی شبیه یک سیستم هشدار و تخلیه اضطراری در نظر گرفت؛ البته این تشبیه برای توضیح عملکرد بدن است و به این معنی نیست که بدن همیشه دقیقاً یک ماده سمی را شناسایی کرده و عمداً کل دستگاه گوارش را تخلیه میکند.
آیا این حالت واقعاً کرونا است یا یک ویروس گوارشی؟
این قسمت اهمیت زیادی دارد.
اگر فردی دچار اسهال و استفراغ شدید شود، فقط بر اساس علائم گوارشی نمیتوان گفت که علت آن کروناست.
عفونتهای مختلف میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند، از جمله:
نوروویروس و سایر ویروسهای گوارشی
روتاویروس، بهخصوص در کودکان
برخی عفونتهای باکتریایی
مسمومیت غذایی
برخی انگلها
عوارض بعضی داروها
عدم تحمل برخی مواد غذایی
بیماریهای التهابی و سایر اختلالات گوارشی
بنابراین اصطلاح «کرونای گوارشی» بیشتر یک توصیف عامیانه از درگیری گوارشی در فرد مبتلا به کووید است و نباید آن را با یک بیماری مستقل اشتباه گرفت.
علائم کرونای گوارشی چیست؟
علائم میتوانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند، اما ممکن است شامل موارد زیر باشند:
علائم گوارشی
تهوع
استفراغ
اسهال
دلپیچه
درد یا ناراحتی شکمی
کاهش اشتها
احساس ضعف
علائم عمومی یا تنفسی
در صورت ارتباط علائم با کووید، ممکن است علائم دیگری نیز وجود داشته باشند، مانند:
تب
خستگی
سردرد
بدندرد
گلودرد
سرفه
آبریزش بینی یا گرفتگی بینی
البته نبود علائم تنفسی، بهتنهایی کووید را رد نمیکند و وجود علائم گوارشی نیز آن را تأیید نمیکند.
کرونای گوارشی چند روز طول میکشد؟
مدت علائم به علت بیماری و شرایط فرد بستگی دارد.
در بسیاری از عفونتهای ویروسی گوارشی، علائم شدید ممکن است طی چند روز کاهش پیدا کنند. اما اگر اسهال یا استفراغ ادامهدار باشد، مهمترین نگرانی کمآبی بدن و اختلال الکترولیتها است.
اگر علائم بهجای بهتر شدن، شدیدتر شوند یا برای مدت غیرمعمول ادامه پیدا کنند، باید علت بیماری توسط پزشک بررسی شود.
مهمترین خطر اسهال و استفراغ شدید چیست؟
خطر اصلی در بسیاری از موارد، خود اسهال یا استفراغ نیست؛ بلکه از دست رفتن آب و املاح بدن است.
بدن هنگام استفراغ و اسهال شدید، مقدار قابلتوجهی آب، سدیم، پتاسیم و سایر الکترولیتها را از دست میدهد.
نشانههای کمآبی میتواند شامل موارد زیر باشد:
تشنگی شدید
خشکی دهان
کاهش ادرار
ادرار تیره
سرگیجه
ضعف شدید
بیحالی
تپش قلب
در موارد شدید، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
به همین دلیل در بیماریهای همراه با اسهال و استفراغ، جبران مایعات و الکترولیتها اهمیت زیادی دارد.
هنگام اسهال و استفراغ چه بخوریم؟
اگر فرد میتواند مایعات را تحمل کند، بهتر است مصرف مایعات بهصورت منظم و در حجمهای کوچک انجام شود.
محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS در موارد اسهال و استفراغ میتواند گزینه مناسبی برای جبران آب و الکترولیتها باشد.
بعد از کاهش استفراغ، میتوان غذا را بهتدریج و با حجم کم شروع کرد. غذاهای ساده و قابلتحمل معمولاً بهتر از وعدههای سنگین، بسیار چرب یا تند هستند.
اگر هر بار نوشیدن مایعات باعث استفراغ شود، خطر کمآبی افزایش پیدا میکند و ممکن است نیاز به ارزیابی پزشکی وجود داشته باشد.
آیا باید کاری کنیم که روده سریعتر تخلیه شود؟
خیر.
شدید بودن اسهال به این معنی نیست که هرچه تخلیه دستگاه گوارش سریعتر باشد، بیماری زودتر تمام میشود.
این موضوع از نظر علمی بسیار مهم است. بدن هنگام عفونت ممکن است با افزایش حرکات روده و ترشح مایعات واکنش نشان دهد، اما تقلید عمدی این وضعیت با مصرف داروهای ملین یا روشهای شدید تخلیه روده، لزوماً مفید نیست و میتواند باعث کمآبی و اختلال الکترولیتها شود.
بهخصوص در موارد مسمومیت، نباید بدون نظر پزشک یا مرکز مسمومیت اقدام به ایجاد استفراغ یا تخلیه شدید دستگاه گوارش کرد؛ زیرا نوع ماده مسمومکننده، زمان مصرف و شرایط بیمار در تصمیمگیری اهمیت دارد.
آیا این مکانیسم میتواند در آینده برای پاکسازی سریع روده استفاده شود؟
این سؤال از نظر علمی جالب است.
وقتی مشاهده میکنیم بدن در بعضی شرایط میتواند در مدت کوتاهی حرکات گوارشی، ترشح مایعات و رفلکس استفراغ را بهشدت فعال کند، این سؤال مطرح میشود که آیا میتوان از شناخت دقیق این مسیرها برای طراحی روشهای کنترلشدهتر تخلیه روده استفاده کرد.
در پزشکی، همین حالا نیز برای آمادهسازی روده قبل از کولونوسکوپی از روشهای دارویی مشخصی استفاده میشود. این روشها با ایجاد دفع آبکی و کنترلشده، روده را برای بررسی آماده میکنند.
اما تفاوت بسیار مهمی بین پاکسازی کنترلشده روده تحت شرایط پزشکی و ایجاد یک واکنش شدید شبیه عفونت وجود دارد.
هدف تحقیقات آینده میتواند شناخت دقیقتر مسیرهای عصبی، هورمونی و سلولی دخیل در حرکات و ترشحات روده باشد تا شاید در آینده روشهای دقیقتر، سریعتر و ایمنتری برای کنترل حرکات دستگاه گوارش طراحی شود.
این موضوع البته به معنای آن نیست که اسهال یا استفراغ شدید ناشی از عفونت را میتوان به یک روش درمانی برای تخلیه روده تبدیل کرد.
تجربه شخصی از یک بیماری گوارشی شدید
تجربه شخصی نویسنده:
در تجربهای که برای نگارنده این مقاله اتفاق افتاد، شروع علائم بسیار سریع و شدید بود؛ بهگونهای که در مدت حدود دو تا سه ساعت، دستگاه گوارش از بالا و پایین تقریباً وارد یک وضعیت تخلیه شدید شد.این تجربه این سؤال را ایجاد کرد که بدن چگونه میتواند چنین واکنش هماهنگ و سریعی ایجاد کند؛ بهخصوص اینکه استفراغ و اسهال گاهی تقریباً همزمان یا پشت سر هم اتفاق میافتند.
البته این تجربه شخصی بهتنهایی مشخص نمیکند که علت بیماری چه ویروسی بوده است و نمیتوان بر اساس آن تشخیص «کرونای گوارشی» گذاشت. هدف از بیان آن، توضیح پدیدهای است که بسیاری از افراد هنگام ابتلا به عفونتهای شدید گوارشی تجربه میکنند.
چه زمانی باید برای اسهال و استفراغ به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت وجود هرکدام از موارد زیر، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود:
ناتوانی در نگه داشتن مایعات به دلیل استفراغ مکرر
علائم واضح کمآبی
خون در مدفوع یا استفراغ
مدفوع سیاه و قیری
درد شدید یا غیرمعمول شکم
تب شدید یا مداوم
گیجی، ضعف شدید یا غش
کاهش واضح ادرار
ادامهدار شدن علائم یا بدتر شدن وضعیت
علائم شدید در سالمندان، کودکان خردسال، زنان باردار یا افراد دارای بیماریهای زمینهای
جمعبندی
«کرونای گوارشی» نام رسمی یک بیماری مستقل نیست؛ بلکه اصطلاحی است که معمولاً برای مواردی به کار میرود که کووید-۱۹ با علائم گوارشی مانند اسهال، تهوع، استفراغ و دلدرد همراه است.
از طرف دیگر، همین علائم در بسیاری از عفونتهای ویروسی و باکتریایی و همچنین مسمومیتهای غذایی دیده میشوند. بنابراین نمیتوان صرفاً با مشاهده اسهال و استفراغ، علت را کرونا دانست.
واکنش شدید دستگاه گوارش نیز نتیجه یک عامل واحد نیست؛ بلکه مجموعهای از فعال شدن سیستم عصبی روده، تغییر حرکات گوارشی، ترشح مایعات و الکترولیتها، التهاب و فعال شدن مسیرهای تهوع و استفراغ میتواند چنین وضعیتی ایجاد کند.
در چنین شرایطی، مهمترین مسئله جلوگیری از کمآبی و اختلال الکترولیتهاست، نه تلاش برای تشدید تخلیه دستگاه گوارش.
پرسشهای متداول
آیا کرونای گوارشی واقعاً وجود دارد؟
این عبارت نام رسمی یک بیماری مستقل نیست. کرونا میتواند با علائم گوارشی همراه باشد، اما اسهال و استفراغ علل بسیار دیگری نیز دارند.
آیا اسهال نشانه کرونا است؟
میتواند یکی از علائم کووید باشد، اما اسهال بهتنهایی برای تشخیص کرونا کافی نیست.
آیا کرونا باعث استفراغ میشود؟
در برخی افراد کووید میتواند با تهوع و استفراغ همراه باشد.
کرونای گوارشی چند روز طول میکشد؟
مدت بیماری به علت و شرایط فرد بستگی دارد. اگر علائم شدید یا طولانی شوند، بهخصوص همراه با کمآبی، باید علت بررسی شود.
برای اسهال و استفراغ شدید چه چیزی مهمتر است؟
جبران آب و الکترولیتها اهمیت زیادی دارد. در صورت ناتوانی در مصرف مایعات یا وجود علائم کمآبی، مراجعه پزشکی ضروری است.
آیا میتوان با ایجاد اسهال شدید، روده را سریع تخلیه کرد؟
توصیه نمیشود. ایجاد عمدی اسهال یا استفراغ میتواند باعث کمآبی و اختلال الکترولیتها شود و روش مناسبی برای پاکسازی روده یا درمان مسمومیت محسوب نمیشود.
